Tavukların sağlıklı büyüme ve gelişimi için yağda çözünen vitaminlere ihtiyacı vardır. Bu vitaminler birçok vücut işlevine yardımcı olur ve suda çözünen vitaminlerden farklı şekilde çalışır.
A vitamini tavuklar için pek çok işlev görür. Gözlerin düzgün çalışmasına yardımcı olur ve bağışıklık sistemini güçlü tutar. Tavuklar yeterli A vitamini alamadığında daha az yumurtlar ve daha kolay hastalanır. Derileri de sertleşip pullanabilir. Solunum sorunları veya gözlerde sulanma görülmesi, tavuğun daha fazla A vitaminine ihtiyaç duyduğuna işaret edebilir.
D vitamini tavuk kemikleri için son derece önemlidir. Yeterli olmadığında yumurtacı tavuklar kolay kırılan ince kabuklu yumurtalar üretir. Civcivlerde raşitizm gelişir; bacakları eğilir ve güçsüzleşir. Doğru miktarda D vitamini kuşların kalsiyumu uygun biçimde kullanmasına yardımcı olur. Tavuk yemlerinin çoğuna diğer formlardan daha etkili olan D3 vitamini eklenir.
E vitamini tavuk vücudunda antioksidan görevi görür ve hücreleri hasardan korur. Yeterli E vitamini alamayan tavuklarda beyin işlevlerinin bozulduğu “çılgın civciv hastalığı” görülebilir. Hızlı büyüyen etlik kuşların E vitamini gereksinimi daha yavaş büyüyenlere göre fazladır. Yemlerine balık unu veya başka balık ürünleri katıldığında sorunları önlemek için ilave E vitamini eklemek gerekir.
K vitamini kanın düzgün pıhtılaşmasına yardımcı olur. Tavuklar yeterince almazsa küçük kesiklerde veya gaga kesimi gibi işlemlerden sonra aşırı kanayabilir. Yemdeki yeşil yapraklı bileşenler K vitamini sağlar; ancak bazen ek takviye gerekir.
Suda çözünen vitaminler tavuk sağlığında önemli rol oynar. Bu vitaminler suda çözünür ve tavukların bunları her gün alması gerekir.
Tiamin (B₁) sinirlerin düzgün çalışmasına yardımcı olur. Yeterince tiamin alamayan tavuklarda hareketleri kontrol edememeye yol açan polinörit görülür. Başlarını ters çevirebilir veya dizleri üzerinde oturabilirler. Bazı kuşlar önceden belirti göstermeden aniden ölebilir.
Riboflavin (B₂) büyümeyi ve tüy sağlığını etkiler. Riboflavin eksikliğinin en belirgin işareti “çarpık parmak felci”dir. Civcivlerin parmakları içe kıvrılır ve düzgün yürüyemezler. Tüyleri de kaba görünür ve iyi gelişmez.
Mısır bazlı rasyonlar doğal olarak fazla niasin içermez; bu nedenle tavuk yemine genellikle niasin eklenir. Yeterli niasin olmadığında hızlı büyüyen kuşlarda bacak sorunları ve ağız iltihabı görülür. Mısır gluten unu protein sağlar ancak niasin takviyesiyle birlikte kullanılmalıdır.
Kolin klorür tavuk sağlığı için son derece önemlidir. Yağlı karaciğer sendromunu önlemeye ve yumurta üretimini iyileştirmeye yardımcı olur. Yeterince kolin alamayan tavuklar daha yavaş büyür ve karaciğerleri düzgün çalışmaz. Bu sorunları önlemek için ticari yemlerin çoğuna ilave kolin eklenir.
Folik asit ve B₁₂ vitamini kan hücresi oluşumuna yardımcı olmak için birlikte çalışır. Yumurtanın içindeki tavuk embriyolarının gelişimi açısından çok önemlidir. Damızlık tavukların sağlıklı civcivler üretmek için bu vitaminleri yeterli miktarda alması gerekir.
Biyotin eksikliği tavukların göz, gaga ve ayak çevresinde deri sorunlarına yol açar. Ayak tabanları çatlar ve iltihaplanır. Çiğ yumurta akı gibi bazı bileşenler biyotin emilimini engelleyebilir; bu nedenle yedirilmeden önce pişirilmelidir.
Makro minerallere iz minerallerden daha yüksek miktarlarda ihtiyaç duyulur. Tavukların kemik sağlığı ve vücut işlevlerinin temelini oluştururlar.
Kalsiyum ve fosfor kemik yapımında birlikte çalışır. Doğru oran (genellikle 2:1), toplam miktar kadar önemlidir. Yumurtacı tavukların her gün güçlü yumurta kabukları oluşturabilmesi için rasyonlarında yaklaşık %3,5-4,0 düzeyinde yüksek miktarda kalsiyum gerekir. Kabuk kalınlığı 0,2 mm'nin altına düşerse kolayca kırılır.
Dikalsiyum fosfat yeme hem kalsiyum hem de fosfor için iyi bir kaynak olarak sıkça eklenir. Civcivlerin rasyonlarında yaklaşık %1 kalsiyuma ihtiyacı vardır; büyüdükçe bu oran yaklaşık %0,8'e düşer. Etlik kuşlara fazla kalsiyum verilmesi böbrek taşlarına yol açabilir.
Sodyum ve klorür dengesi, sinir işlevi ve su dengesi için kritik önemdedir. Yeterince tuz alamayan tavuklar normalden %10-15 daha yavaş büyür. Tuz bulmaya çalışırken alışılmadık nesneleri gagaladıkları da görülür. Fazla tuz da zararlıdır; kuşların aşırı su içmesine ve idrar yapmasına neden olur.
Potasyum kasların düzgün çalışmasına ve vücut sıvılarının dengelenmesine yardımcı olur. Bitkisel bileşenlerin çoğunda yeterli potasyum bulunduğundan eksikliği yaygın değildir. Ancak sıcaklık stresi sırasında tavukların daha fazlasına ihtiyacı olabilir.
Magnezyum 300'den fazla enzim sisteminin düzgün çalışmasına yardımcı olur ve kemiklerin de bileşenidir. Yemlerin çoğunda doğal olarak yeterli magnezyum bulunur; ancak bazen ilave edilir. Eksiklik belirtileri arasında yavaş büyüme, kas spazmları ve zayıf tüylenme yer alır.
İz minerallere çok küçük miktarlarda ihtiyaç duyulur; ancak tavuk sağlığında büyük fark yaratırlar. Her birinin vücut işlevlerinde belirli bir rolü vardır.
Manganez, büyüyen tavuklarda perozisi, yani tendon kaymasını önler. Bu durumda kuşların bacakları şekil bozukluğuna uğrar ve dışa doğru eğilir. Yeme milyonda 60-120 parça (ppm) manganez eklemek kemik gücünü ve yumurta kabuğu kalitesini iyileştirir.
Çinko tüy gelişimine ve deri sağlığına yardımcı olur. Yeterince çinko alamayan tavuklarda dermatit (deri iltihabı) görülür ve tüyleri kaba görünür. Çinko ayrıca bağışıklık işlevini ve yara iyileşmesini destekler. Rasyondaki uygun miktar genellikle 40-80 ppm arasındadır.
Selenyum, E vitaminiyle birlikte antioksidan görevi görür. Güncel araştırmalar, organik selenyumun (örneğin selenyum mayasının) inorganik formlardan daha etkili olduğunu gösteriyor. Kaslardaki beyaz çizgilenme gibi sorunları %30-40 azaltır. Tavukların rasyonlarında yaklaşık 0,2-0,3 ppm gibi çok az miktara ihtiyacı vardır.
Bakır, demir metabolizmasına ve kolajen oluşumuna yardımcı olur. Yeterli bakır alamayan tavuklarda anemi ve kemik zayıflığı gelişir. Ancak fazla bakır (250 ppm üzeri) karaciğere zarar verebilir. Yemdeki uygun miktar genellikle 8-10 ppm'dir.
Demir, kanda oksijen taşınması için gereklidir. Eksikliği, ibik ve sakalların soluklaştığı anemiye yol açar. Yemlerin çoğunda doğal olarak yeterli demir bulunur; ancak özellikle topraktaki demir düzeyinin düşük olduğu bölgelerde bazen ilave edilir.
Vitaminler ve mineraller tek başlarına çalışmaz; tavukların büyümesini etkileyen karmaşık biçimlerde etkileşirler.
D vitamini ve kalsiyum yakından ilişkilidir. D vitamini tavukların bağırsaklarından kalsiyum emmesine yardımcı olur. Yeterli D vitamini olmadığında yüksek kalsiyumlu rasyonlar bile bacak sorunlarını veya ince yumurta kabuklarını önleyemez. D vitamininin aktif formu kalsiyum emilimini %50-70 artırır.
Bazı mineraller emilim için birbirleriyle rekabet eder. Fazla çinko (100 ppm üzeri) bakır emilimini azaltır. 100 ppm'den fazla çinko ekliyorsanız dengeyi korumak için bakır düzeyini de artırmanız gerekir.
Araştırmalar, amino asitlere veya diğer organik bileşiklere bağlanmış organik minerallerin inorganik formlardan daha etkili olduğunu gösteriyor. Bir araştırmada organik minerallerle birlikte tam vitamin karışımı kullanılması, inorganik mineral kaynaklarına kıyasla canlı ağırlık artışını %18 iyileştirmiştir. Kuşların bacak kemikleri de daha güçlü olmuştur.
Depolama, premikslerde vitamin stabilitesini etkiler. İnorganik demir ve bakır vitaminlerin parçalanmasını hızlandırır. Belirli minerallerle karıştırıldığında A vitamini düzeyi yalnızca 30 günlük depolama sonrasında %40 düşebilir. Bu, çinko sülfat yerine çinko metiyonin gibi organik mineral formlarının kullanılmasının yem dönüşümünü neden %12 iyileştirdiğini açıklar.
Vitamin-mineral premikslerinden en iyi sonucu almak için:
Tavuklar büyüyüp geliştikçe farklı besin öğelerine ihtiyaç duyar. Gereksinimleri zaman içinde önemli ölçüde değişir.
Etlik tavuklar (broylerler) çok hızlı büyür ve farklı yaşlarda farklı rasyonlara ihtiyaç duyar. Gereksinimleri şöyledir:
| Yaş evresi | Enerji (kcal/kg) | Protein (%) | Kalsiyum (%) | Yararlanılabilir fosfor (%) |
|---|---|---|---|---|
| Başlangıç (0-10 gün) | 3,000 | 22-24 | 0.90-1.00 | 0.45-0.50 |
| Büyütme dönemi (11-24 gün) | 3,100 | 20-22 | 0.85-0.90 | 0.40-0.45 |
| Bitirme dönemi (25-42 gün) | 3,200 | 18-20 | 0.80-0.85 | 0.35-0.40 |
Broylerler yaşlandıkça daha az proteine, ancak daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar. 2020 yılında yapılan bir araştırma, bitirme döneminde kalsiyumun %1,0'dan %0,8'e düşürülmesinin kemik dayanımını olumsuz etkilemeden yem verimliliğini %4,2 artırdığını bulmuştur.
Vitamin ihtiyaçları da yaşla birlikte değişir. Genç civcivlerin, özellikle riboflavin ve niasin olmak üzere daha yüksek düzeyde B vitaminine ihtiyacı vardır. Daha yaşlı kuşların büyük kaslarında oksidatif stresi önlemek için daha fazla E vitamini ve selenyum gerekebilir.
Yumurta üretimi yapan tavukların etlik piliçlerden farklı ihtiyaçları vardır. Yumurtlamaya başlamadan önce genç dişi tavukların (yarka) ihtiyaçları şöyledir:
| Yaş | Protein (%) | Metiyonin (%) | Kalsiyum (%) |
|---|---|---|---|
| 0-6 hafta | 18-20 | 0.40-0.45 | 0.90-1.00 |
| 7-12 hafta | 15-16 | 0.35-0.40 | 0.80-0.90 |
| 13-18 hafta | 14-15 | 0.30-0.35 | 0.80-0.90 |
Yarkalar yumurtlamaya başladığında (yaklaşık 18 haftalıkken) kalsiyum ihtiyaçları keskin biçimde artarak %3,5-4,0 düzeyine çıkar. Amino asitler gibi metiyonin ve lizin yumurta üretimi ve tüylerin korunması için gereklidir.
Kalsiyum kaynaklarının parçacık boyutu da önemlidir. Kireç taşının daha büyük parçacıkları (2-4 mm) bağırsakta daha uzun süre kalır ve yumurta kabuklarının oluştuğu gece boyunca kalsiyumu yavaşça salar. Bu, ince kabukları ve kemiklerden kalsiyum kaybını önlemeye yardımcı olur.
Tüm mineral formları aynı değildir. Mineralin kaynağı, tavukların onu ne ölçüde kullanabileceğini büyük ölçüde etkiler.
Organik iz mineraller (OTM), amino asitler veya proteinler gibi organik moleküllere bağlanır. Bu sayede tavuklar tarafından daha kolay emilir ve kullanılırlar. Etkileri şu şekildedir:
| Mineral | İnorganik kaynak | Organik kaynak | Biyoyararlanım artışı |
|---|---|---|---|
| Çinko | Çinko sülfat | Çinko metiyonin | 25-30% |
| Manganez | Manganez oksit | Manganez proteinate | 35-40% |
| Selenyum | Sodyum selenit | Selenyum mayası | 50-60% |
Broylerler üzerinde yapılan 32 araştırmanın kapsamlı bir incelemesi, organik minerallerin inorganik kaynaklara kıyasla canlı ağırlık artışını %6,8 yükselttiğini ve bacak sorunlarını %42 azalttığını bulmuştur. Bu, çok büyük bir farktır.
Yumurtacı tavuklarda inorganik manganezin yalnızca %30'unun organik formla değiştirilmesi, yumurta kabuğu kalınlığını %8,3 artırmış ve çatlak yumurta sayısını %15 azaltmıştır. Böylece satılabilir yumurta sayısı artarken israf azalır.
Organik minerallerin ilk alım maliyeti daha yüksek olsa da performanstaki iyileşme genellikle bu maliyeti karşılar. Birçok çiftlik, maliyet ve faydaları dengelemek için organik ve inorganik kaynakları birlikte kullanır.
Bilimsel bilgiyi bilmek başka, çiftlikte uygulamak başkadır. Tavukların ihtiyaç duyduğu vitamin ve mineralleri almasını sağlamak için uygulanabilecek yöntemler şunlardır:
Gerçek depolama koşullarında vitaminlerin stabilitesi önemli bir konudur. E vitamini bir aylık depolama süresinde etkinliğinin %40-50'sini kaybedebilir. Yeni mikroenkapsülasyon teknolojileri, tiamin ve riboflavin gibi hassas vitaminlerin korunmasına yardımcı olarak iki ay sonra etkinliklerinin %90'ının korunmasını sağlar.
Yem işleme sırasındaki ısı bazı vitaminleri yok eder. C vitamini korunmadığı takdirde peletleme sırasında tamamen yok olur. Peletleme sonrasında uygulanan sıvı vitamin püskürtmesi, bu kayıpları %25'ten %5'in altına düşürebilir.
Yaygın takviye stratejileri şunlardır:
Yem mayası doğal B vitaminleri sağlar ve bağırsak sağlığını iyileştirir. Saccharomyces cerevisiae (ekmek mayası), özellikle stres dönemlerinde veya antibiyotik tedavisinden sonra faydalıdır.
Modern çiftliklerde hassas besleme uygulamaları giderek yaygınlaşıyor; vitamin ve mineral düzeyleri şu etkenlere göre ayarlanıyor:
Doğal yem katkı maddeleri gibi allicin/garlicin besin kullanımını iyileştirebilir ve bağışıklık işlevini desteklerken bazı takviyelere duyulan ihtiyacı azaltabilir.
En sık görülen eksiklikler A vitamini (göz ve solunum sorunlarına yol açar), D vitamini (bacak sorunlarına yol açar), riboflavin (parmakların kıvrılmasına ve felce yol açar) ve E vitaminidir (ensefalomalaziye veya “çılgın civciv hastalığı”na yol açar).
Belirtiler arasında yetersiz büyüme, bacak deformasyonları, ince yumurta kabukları, düşük yumurta üretimi ve tüylerin zayıf gelişmesi bulunur. Bacak sorunlarını önlemek için, özellikle hızlı büyüyen broylerlerde uygun mineral dengesi çok önemlidir.
Hayır. İnsanlara yönelik takviyeler kanatlıların ihtiyaçlarına göre formüle edilmemiştir; kuşlara zarar verebilecek uygun olmayan düzeylerde veya bileşenlerde maddeler içerebilir. Her zaman özellikle kanatlılar için formüle edilmiş ürünler kullanın.
Araştırmalar, organik minerallerin performansı tutarlı biçimde iyileştirdiğini; canlı ağırlık artışında %6,8 iyileşme ve bacak sorunlarında %42 azalma gibi faydalar sağladığını gösteriyor. Profesyonel işletmelerde yatırım getirisi genellikle maliyeti karşılar.
Kalsiyum, fosfor ve D vitamini kabuk kalitesini doğrudan etkiler. Manganez ve çinko gibi iz mineraller kabuk kalınlığını ve dayanıklılığını etkiler. B vitaminleri yumurtanın iç kalitesini etkilerken E vitamini raf ömrünü uzatır.
Evet. Broylerlerde aşırı kalsiyum böbrek taşlarına yol açabilir. Fazla selenyum zehirlidir. Çok yüksek A vitamini düzeyi, D vitamini emilimini engelleyebilir. Daima önerilen katım oranlarına uyun.
Evet. Bazı vitaminlerin (özellikle A, C ve E vitaminlerinin) daha yüksek düzeyleri, kanatlıların stresle veya hastalık baskısıyla başa çıkmasına yardımcı olur. Birçok çiftlik bu dönemlerde düzeyleri artırılmış bir "stres dönemi premiksi" kullanır.
Isı, nem ve depolama süresi vitamin etkinliğini azaltır. Peletleme bazı vitaminlerin %25'ine kadarını yok edebilir. Korunmuş formlar veya peletleme sonrası uygulama vitamin etkinliğinin korunmasına yardımcı olur.
Şelatlı (organik) mineraller amino asitler gibi organik bileşiklere bağlanır ve böylece biyoyararlanımları artar. İnorganik mineraller (oksitler ve sülfatlar gibi) daha ucuzdur ancak daha düşük oranda emilir.
Organik mineral kaynakları kullanmak, uygun D vitamini düzeylerini korumak, doğru kalsiyum-fosfor oranlarını sağlamak ve şu ürünlerle bağırsak sağlığını desteklemek maya gibi prebiyotikler mineral kullanımını iyileştirir.
